TUTTOZENA
SAVÉI VÎVE ZÊNA E A SÒ LÉNGOA

 MULTIMEDIA
I TESTI DELLE CANZONI DI FABRIZIO DE ANDRÉ SCRITTI IN GRAFIA UFFICIALE
Fabrizio De André è stato uno dei più grandi poeti del ’900, e sicuramente uno degli uomini che ha contribuito maggiormente a diffondere la lingua e la cultura genovese anche al di fuori dei confini liguri.
Le sue canzoni in genovese sono contenute nell'album Crêuza de mâ, giudicato dalla critica un vero e proprio capolavoro, in Le nuvole (due canzoni) e in Anime salve (una canzone più i ritornelli di Dolcenera).
Si ringrazia il gentile prof. Franco Bampi per il prezioso aiuto.
Ombre di facce, facce di marinai...
Crêuza de mâ Xamínn-a Sidón Sinàn Capodàn Pascià A pìtima A doménega Da-a mæ rîva Mêgo mêgón  A çímma  A cónba


CRÊUZA DE MÂ

Ónbre de môri
môri de mainæ
dónde ne vegnî,
dôve l'é ch'anæ?
Da 'n scîto dôve a lùnn-a se móstra nûa
e a néutte a n'à pontòu o cotéllo a-a gôa
e a montâ l'âze o gh'é restòu Dîo
e o Diâo-o l'é 'n çê e o se gh'é fæto o nîo.
Ne sciortìmmo da-o mâ pe sciugâ e òsse da-o Drîa
a-a fontànn-a di cónbi 'nta cà de prîa.

E 'nta cà de prîa chi ghe saiâ
inta cà do Drîa ch'o no l'é 'n mainâ
génte de Lugàn, fàcce de mandilâ [in genovese fàcce da mandilâ]
quéi [in genovese quélli non si elide mai] che do loàsso preferìscian l'â
fìgge de famìggia, ödô de bón
che ti peu amiâle sénsa o gondón

E a ste pànse vêue cös'o ghe daiâ?
Cöse da béive, cöse da mangiâ?
Fritûa de pigneu, giànco de Pòrtofìn [De André dice, sbagliando: Portofìn, la prima o detta [u] ]
çervélle de bæ 'nto mæximo vìn
lazàgne da fidiâ a-i quàttro tócchi
paciûgo in agrodôçe de lêvre de cóppi

E 'n sciâ bàrca do vìn ghe naveghiêmo 'n scî schéuggi
emigrànti do rîe co-i ciòi 'nti éuggi
finchò-u matìn (o) cresciâ da poéilo rechéugge
fræ di ganéufeni [in genovese ganéufani] e de fìgge
bacàn da còrda, màrsa d'ægoa e de sâ
ch'a ne lîga e a ne pòrta 'nte 'na crêuza de mâ.
XAMÍNN-A

Léngoa 'nfeugâ Xamìnn-a
lôa de pélle scûa
co-a bócca spalancâ
mòrscio de càrne dûa
stélla néigra ch'a lûxe
me véuggio demoâ
'nte l'ùmido dôçe
de l'amê do teu arveâ

Ma, seu Xamìnn-a
ti me perdoniæ
se no riosciö a êse pòrco
cómme i teu pensê [errato: in genovese: penscêi]

Destàchite Xamìnn-a
lèrfe de ûga spìnn-a
fat'amiâ Xamìnn-a
róggio de móssa pìnn-a [De André, sbagliando, dice ròggio]
e o môro 'nto suô
sûgo de sâ de chéusce
dónde gh'é péi gh'é amô
surtànn-a de bagàsce
dàgghe cianìn Xamìnn-a
no navegâ de spónda
prìmma ch'a coæ ch'a mónta e a chìnn-a
no me se désfe 'nte l'ónda

e l'ùrtimo respîo Xamìnn-a
regìnn-a moæ de sànbe
mò-u têgno pe sciortî vîvo
da-o gróppo de teu gànbe.
SIDÓN

O mæ nìn
o mæ, o mæ
lèrfe gràsse a-o sô
d'amê, d'amê
tumô dôçe, benìgno
de teu moæ
spremûo 'nta macàia
de stæ, de stæ
e òua grùmmo de sàngoe, oêge, dénti de læte [in genovese dénti da læte]
e i éuggi di sordàtti, chén aragiæ
co-a scciùmma a-a bócca, cacioéi de bæ
a scorî a génte cómme servagìnn-a
finch'o sàngue sarvægo o no gh'à smortòu a coæ
e dòpp'i færi in gôa, i færi da prixón
e 'nte ferîe a seménsa velenóza da deportaçión
perché de nòstro da-a cianûa a-o meu
no péu [in genovese pòsse] ciù crésce ni èrbo, ni spîga, ni figeu.
Ciào mæ nìn
l'ereditæ-a l'é ascôza
'nte sta çitæ
ch'a brûxa, ch'a brûxa
inta séia ch'a chìnn-a
e in sto gràn ciæo de fêugo
pe a teu mòrte picìnn-a.
SINÀN CAPODÀN PASCIÀ

Téste fasciæ 'n sciâ galêa
e sciàbbre se zêugan a lùnn-a
a mæ-a l'é restâ dôv'a l'êa
pe no remenâlo a-a fortùnn-a
into mêzo do mâ gh'é 'n péscio tóndo
che quànd'o védde e brùtte o va 'n sciô fóndo
into mêzo do mâ gh'é 'n péscio pàlla
che quànd'o védde e bèlle o vêgne a gàlla.
E a-o pòsto di ànni ch'êan dexenêuve [in genovese dixìnêuve]
se són pigiæ e gànbe e e mæ bràsse nêuve
d'alôa a cansón a l'à cantâ o tambûo
e o lòu-o s'é cangiòu in travàggio dûo
«Vóga [in genovese vêuga], t'æ da vogâ, prexonê
e spóncia spóncia o rémmo fìn a-o pê
vóga, t'æ da vogâ, tortaieu
e tîa tîa o rémmo fìn a-o cheu!»
E quésta a l'é a mæ stöia
e ta-a véuggio contâ
'n pö prìmma ch'a vegiàia
a me péste into mortâ
e quésta a l'é a memöia
a memöia do Çigâ
ma 'n scî lìbbri de stöia
Sinàn Capodàn Pascià
e sótta a-o timón do gràn câro
co-o môro 'nte 'n bròddo de fâro
'na néutte chò-u fréido o te mòrde
o te giàscia, o te spûa e o te remòrde
e o Bêi asetòu-o pénsa a-a Mécca
e o védde e Orî 'n sce 'na sécca
ghe gîo o timón a lebéccio
sarvàndoghe a vìtta e o sciabécco
amô, mæ bèl'amô
a sfortùnn-a-a l'é 'n grifón
ch'o gîa 'n gîo a-a tésta
do belinón
amô, mæ bèl'amô
a sfortùnn-a-a l'é 'n belìn
ch'o xêua 'n gîo a-o cû ciù vixìn!
E quésta-a l'é a mæ stöia
e ta-a véuggio contâ
'n pö prìmma ch'a vegiàia
a me péste into mortâ
e quésta a l'é a memöia
a memöia do Çigâ
ma 'n scî lìbbri de stöia
Sinàn Capodàn Pascià.
E dìgghe a chi me ciàmma renegòu
che a tùtte e richésse, a l'argénto e l'öo
Sinàn o gh'à lasciòu de luxî a-o sô
giastemàndo Momâ a-o pòsto do Segnô
into mêzo do mâ gh'é 'n péscio tóndo
che quànd'o védde e brùtte o va 'n sciô fóndo
into mêzo do mâ gh'é 'n péscio pàlla
che quànd'o védde e bèlle o vêgne a gàlla.
A PÌTIMA

Cöse ghe pòsso, ghe pòsso fâ
se no gh'ò e bràsse pe fâ o mainâ
se in fóndo a-e bràsse no gh'ò e màn
do masacàn
e mi gh'ò 'n pùgno dûo ch'o pà'n nîo
gh'ò 'na cascétta làrga 'n dîo
giùsto p'ascóndime co-o vestîo [in genovese si dice vestî]
derê  a 'n fîo [in genovese si dice fî]
e vàddo 'n gîo a çercâ i dinæ
a chi se i têgne e ghe l'àn prestæ
e ghe-i domàndo timidaménte
ma in mêzo a-a génte.
E a chi no veu dâse raxón
che pâ de stranuâ cóntro-o trón
ghe màndo a dî che vîve l'é câo
ma a bón mercòu.
Mi són 'na pìtima rispetâ
e no anà'n gîo a contâ
che quànd'a vìtima-o l'é 'n strasê
ghe dò do mæ. [in genovese dàggo]
A DOMÉNEGA

Quànd'a-a doménega fàn o gîo
capelìn nêuvo, nêuvo o vestîo [in genovese vestî]
co-a madàmma, madàmma 'n tésta
o belìn che fèsta, o belìn che fèsta!
E tùtti aprêuvo a-a procesción
da Terezìnn-a do Terezón
tùtti a-amiâ e fìgge do Diâo
che belìn de lòu, che belìn de lòu!
E a sto lociâ de chéusce-e de tetìn
ghe fàn o sciâto ànche i ciù picìn
«Màmma màmma, dàmme e palànche [in genovese màmma è la balia]
véuggio anâ à cazìn, véuggio anâ à cazìn!»
e ciù s'adéntran inta çitæ
ciù éuggi e vôxi ghe dàn derê
ghe dîxan quéllo che no pêuan dî
de zéuggia, sàbbo, de lunedì.

A Cianderlìn, sùssa belìn
a-a Fôxe chéusce de sciacanôxe
in Caignàn mósse de tèrsa màn
e in Pontexéllo ghe móstran l'öxéllo! [De André dice, sbagliando: óxéllo, la o detta [u] corta invece di [O] lunga]

E o diretô do pòrto
ch'o ghe védde l'öo 'nte quélle scciàppe a repözo da-o lòu
pe no fâ védde ch'o l'é conténto
che o meu nêuo-o gh'à o finançiaménto
o se confonde 'nta confozión [in genovese confoxón]
cón l'éuggio pìn de indignaçión
e o ghe crîa, o ghe crîa derê: «Bagàsce séi e ghe restæ!»
E ti che ti ghe sbràggi aprêuvo: «Mànco ciù o nàzo gh'avéi de nêuvo!»,
brùtto galùscio de 'n portòu de Crísto [in genovese da Crísto]
no t'ê l'ùnico ch'o se n'avîsto [n'é avisto per crasi diventa n'avisto]
che 'n mêzo a quélle creatûe
che se goâgnan o pàn da nûe
a gh'é, a gh'é, a gh'é, a gh'é
a gh'é ànche teu mogê!

A Cianderlìn, sùssa belìn
a-a Fôxe chéusce de sciacanôxe
in Caignàn mósse de tèrsa màn
e in Pontexéllo ghe móstran l'öxéllo!
DA-A MÆ RÎVA

Da-a mæ rîva
sôlo o teu mandìllo ciæo
da-a mæ rîva
'nta mæ vìtta
o teu fatorîzo amào
'nta mæ vìtta
ti me perdoniæ o magón
ma te pénso cóntro sô
e o sò bén t'amîi o mâ
'n pö ciù a-o làrgo do dolô [in genovese dô]
e són chi afaciòu
a sto bàole da mainâ [baule in genovese si dice bàilo]
e són chi a miâ
tréi camîxe (in genovese træ camîxe) de velûo
doê covèrte e o mardorlìn
e 'n câmâ de légno dûo
e 'nte 'na berétta néigra
a teu föto da fantìnn-a
pe poéi baxâ ancón Zêna
'n sciâ teu bócca in naftalìnn-a.
MÊGO MÊGÓN

E mi, e mi, e mi
e anâ, e anâ
e a l'âia sciortî
e suâ, suâ
e o cheu, o cheu, o cheu
da rebelâ
fìn a pigiâ, pigiâ
o trén, o trén (in genovese tutti dicono trêno, ma Steva De Franchi (1714 – 1785): trén)
e 'nta galerîa
génte a l'ìntra a-o scûo
sciòrte amarotîa (in genovese maròtta, ma anticamente moutîa)
lêugo de 'n spesiâ!
E 'nto stréito t'agoéitan
te domàndan chi t'ê
a sostànsa e o mestê
che pe liâtri o viagiâ-o no-o l'é
Pöi te tócca 'n portê lepegôzo
e 'na stànsia lùvega
e 'nte l'âtra stànsia
e bagàsce a dâ o menù
e ti co' 'na coæ che no ti veu
a tiâ a Bìbia 'nta miâgia
serâ a ciâve ànche o barcón
e-arensenîte sórvia o cheu

Oh, mêgo, mêgo, mêgo, mæ mêgón
Oh, chìnn-a, chìnn-a zu da-o caregón

'Na carêga dûa
néscio de 'n tortâ
'na fainâ ch'a sûa
che ghe mànca a sâ
tùtti sùssa rèsca
da-o xatâ in zu
se ti gîi a tésta
ti te véddi o cû
e a stâ fêua gh'é o repentìn
ch'a te tócche 'na pasción
pe 'na fàccia da Madònna
ch'a te spòsta o ghirindón
un amô mâi 'n escluzîva
sénpre con quarcösa da pagâ
'na scignorìnn-a che sott'a-a côa
a gh'à o gàrbo da scignôa

Oh, mêgo, mêgo, mêgo, mæ mêgón
Oh, chìnn-a, chìnn-a zu da-o caregón
Oh, che belìn de nölo che ti me faiêsci fâ [in genovese nöo]
Oh, ch'a són de pigiâ de l'âia se va a l'ospiâ

E mi, e mi, e mi
no anâ, no anâ
stâ chi, stâ chi, stâ chi
dormî, dormî
E mi, e mi, e mi
no anâ, no anâ
stâ chi, stâ chi, stâ chi
asunâme.
A ÇÍMMA

Ti t'adesciæ in sce l'éndego do matìn
ch'a lûxe a l'à 'n pé'n tæra, e l'âtro in mâ
ti t'amiæ a-o spêgio de 'n tianìn
o çê (o) s'amiâ a-o spêgio da rozâ
ti metiæ o brùgo rédeno inte 'n cantón
che se da-a càppa sgùggia in cuxìnn-a a strîa
a xêua de contâ e pàgge che ghe són [in genovese che gh'é]
a çìmma-a l'é za pìnn-a-a l'é za cuxîa

Çê serén, tæra scûa
càrne ténia no fâte néigra
no tornâ dûa.

Bèllo oegê strapónta de tùtto bón
prìmma de batezâla 'nto prebogión
con doî agogioìn, drîto in pónta de pê
da sórvia 'n zu
fîto ti a ponzigiæ
âia de lùnn-a vêgia, de ciæo de nêgia
chò-u cêgo-o pèrde a tésta, l'âze o sentê
ödô de mâ, mescciòu de pèrsa légia [De andré dice, sbagliando: odô, la prima o detta [u], e miscciòu]
cös'âtro fâ? Cös'âtro dâghe a-o çê?

Çê serén, tæra scûa
càrne ténia no fâte néigra
no tornâ dûa
e 'nto nómme de Marîa
tùtti i diâi da sta pugnàtta
anæne vîa!

Pöi vêgnan a pigiâtela i camê
te làscian tùtto o fùmmo do teu mestê [fumo si dice fùmme]
tócca a-o fantìn
a prìmma cotelâ
mangiæ, mangiæ
no séi chi ve mangjâ.

Çê serén, tæra scûa
càrne ténia no fâte néigra
no tornâ dûa
e 'nto nómme de Marîa
tùtti i diâi da sta pugnàtta
anæne vîa!
A CÓNBA

- Gh'àivo 'na bèlla cónba ch'a l'é xeuâ fêua de cà, giànca cómm'a néie ch'a desléngoe a-o ciàn da sâ... [si dice xoâ e non xeuâ]
- Dôv'a l'é? Dôve, dôv'a l'é?
- Che l'àn vosciùa védde cegâ l'âe a sto casâ, spéita cómme l'ægoa ch'a derûa zu pò-u riâ... [spéita, in genovese spedîa]
- Câo mæ zoenòtto, ve pòrta mîga 'na smangiaxón? Ché (= perché) se coscì fîse poriêsci anâvene 'n gatixón!
- No ghe n'é... no ghe, no ghe n'é...
- Vêgno da-a cà do ràtto chò-u magón ch'o slîga i pê, vêgno co-o cheu maròtto de 'na pasción che no ghe n'é, no ghe n'é...
- Chi de cónbe d'âtri no n'é vegnûe, no se n'é posæ... chi gh'é 'na cónba giànca ch'a no l'é a vòstra, ch'a l'é a mæ, no ghe n'é... [n'é vegnûe, posæ è errato si dice se n'é vegnûo, pösòu]
- No ghe n'é... âtre no ghe n'é! A l'é xeuâ [giusto xoâ], a l'é xeuâ, a cónba giànca... De néutte a l'é xeuâ a-o ciàn da sâ... A troviàn, a troviàn a cónba giànca, de màzzo a troviàn a-o ciàn do pàn.
- Voî no voriêsci dâmela sta cónba da maiâ, giànca cómm'a néie ch'a desléngoa 'nto riâ...
- Miæ che sta cónba bèlla-a sta de lóngo a barbacîo, ch'a no ma-a pòsse védde a scrichì'nte 'n'âtro nîo... No ghe n'é...
- No ghe n'é... âtre no ghe n'é!
- A tegniö a dindanâse sótt'a'n angiòu de meigranâ, co-a côa ch'a l'à da sæa a màn lingêa do barbaxâ... Dôv'a l'é... Dôve, dôv'a l'é...
- Zoêno ch'éi bén parlòu pe sta seiànn-a de frevâ...
- A tegniö a dindanâse sótt'a'n angiòu de meigranâ...
- Séi che sta cónba a màzzo a xêua da-a mæ 'nta vòstra cà...
- Co-a côa ch'a l'à da sæa a màn lingêa do barbaxâ...
- No ghe n'é... âtre no ghe n'é...
- A l'é xeuâ, a l'é xeuâ, a cónba giànca... De néutte a l'é xeuâ a-o ciàn da sâ... A troviàn, a troviàn a cónba giànca, de màzzo a troviàn a-o ciàn do pàn.
- Dôv'a l'é, dôv'a l'é ch'a ne s'ascónde... Se maiâ, se maiâ a-o ciàn do pàn... cómm'a l'é, cómm'a l'é, l'é cómme a néie... ch'a vén zu deslengoâ da-o riâ. A l'é xeuâ, a l'é xeuâ, a cónba giànca... de màzzo a troviàn a-o ciàn da sâ... Dôv'a l'é, dôv'a l'é ch'a ne s'ascónde... se maiâ, se maiâ a-o ciàn do pàn.
- Cónba conbétta, bécco de sæa, sèrva a-o strigión, co-o mâio 'n giandón, Martìn o va a pê, cón l'âze derê, fêugo de légne, ànime 'n çê.








Ci possiamo divertire anche con la musica!